Kiedy sąd nie może zastosować tymczasowego aresztowania - art. 259 k.p.k. i postanowienie SN I KK 118/26

Areszt jako wyjątek, nie reguła

Tymczasowe aresztowanie to najsurowszy środek zapobiegawczy i jedyny, który izoluje człowieka bez wyroku. Kodeks postępowania karnego konstruuje go jako wyjątek. Art. 257 § 1 k.p.k. nakazuje nie stosować aresztu, jeżeli wystarczający jest inny środek. Art. 258 wymienia przesłanki pozytywne, a art. 259 negatywne, które wykluczają areszt nawet wtedy, gdy przesłanki pozytywne istnieją. W praktyce sądy rejonowe skupiają się na art. 258, a o art. 259 zapominają. Rolą obrońcy jest o nim przypominać.

Przesłanki pozytywne w skrócie

Areszt można stosować, gdy zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się, zwłaszcza gdy nie można ustalić tożsamości albo oskarżony nie ma w kraju stałego miejsca pobytu, albo uzasadniona obawa nakłaniania do fałszywych zeznań lub innego bezprawnego utrudniania postępowania (art. 258 § 1 k.p.k.). Grożąca surowa kara może uzasadniać areszt tylko przy zarzucie zbrodni lub występku zagrożonego karą o górnej granicy co najmniej 8 lat, albo po skazaniu w pierwszej instancji na karę nie niższą niż 3 lata (art. 258 § 2). Wyjątkowo areszt uzasadnia obawa popełnienia przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu (§ 3). Decydując o środku, sąd uwzględnia rodzaj i nasilenie tych obaw w danym stadium postępowania (§ 4).

Art. 259 § 2: prognoza kary

Najważniejsza przesłanka negatywna brzmi: tymczasowego aresztowania nie stosuje się, gdy na podstawie okoliczności sprawy można przewidywać, że sąd orzeknie karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania lub karę łagodniejszą, albo że okres tymczasowego aresztowania przekroczy przewidywany wymiar kary bez warunkowego zawieszenia.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 27 maja 2026 r. (I KK 118/26) potwierdził, że to właśnie jedna z przesłanek negatywnych stosowania aresztu. Dla obrony oznacza to obowiązek przedstawienia sądowi realnej prognozy kary: dotychczasowej niekaralności, rodzaju zarzutu, typowej praktyki orzeczniczej w podobnych sprawach, okoliczności łagodzących. Jeżeli w podobnych sprawach zapadają kary w zawieszeniu, grzywny lub ograniczenie wolności, areszt jest niedopuszczalny, choćby prokurator wykazał obawę matactwa.

Druga część przepisu chroni przed sytuacją, w której człowiek spędza w areszcie więcej czasu, niż wyniesie kara. Przy przedłużaniu aresztu w sprawie o występek zagrożony karą do 3 lat, po roku izolacji, argument ten staje się rozstrzygający.

Art. 259 § 3: zagrożenie do roku

Areszt nie może być stosowany, jeżeli przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku. To bezwzględny zakaz, niezależny od prognozy.

Art. 259 § 1: zdrowie i rodzina

Jeżeli szczególne względy nie stoją na przeszkodzie, należy odstąpić od aresztu, gdy pozbawienie wolności spowodowałoby poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia oskarżonego albo pociągałoby wyjątkowo ciężkie skutki dla niego lub jego najbliższej rodziny. Chodzi o ciężką chorobę wymagającą leczenia niedostępnego w warunkach izolacji, samotne rodzicielstwo, opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, utratę jedynego źródła utrzymania rodziny. Te okoliczności trzeba udokumentować już na posiedzeniu aresztowym: zaświadczenia lekarskie, dokumenty o stanie rodziny, oświadczenia.

Wyjątki z art. 259 § 4

Ograniczenia z § 2 i 3 nie działają, gdy oskarżony ukrywa się, uporczywie nie stawia się na wezwania, w inny bezprawny sposób utrudnia postępowanie albo nie można ustalić jego tożsamości. Ograniczenie z § 2 nie działa też przy wysokim prawdopodobieństwie orzeczenia środka zabezpieczającego w zakładzie zamkniętym. Dlatego obrońca dba o to, by klient stawiał się na każde wezwanie i miał udokumentowany adres. Jedno nieusprawiedliwione niestawiennictwo potrafi zniweczyć argumentację z art. 259.

Druga teza SN: sędzia wyłączony z mocy prawa

W tej samej sprawie Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia uchylonego, jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie (art. 40 § 1 pkt 7 k.p.k.), zarówno w jej głównym nurcie, jak i w postępowaniach incydentalnych. Jeżeli jednak zaskarżone orzeczenie wydał inny sędzia, to udział sędziego wyłączonego we wcześniejszym postępowaniu wpadkowym nie powoduje bezwzględnej przyczyny odwoławczej. W sprawach aresztowych warto więc sprawdzać, kto orzekał o areszcie po uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania.

Czas trwania aresztu

W postępowaniu przygotowawczym sąd oznacza termin aresztu na okres nie dłuższy niż 3 miesiące (art. 263 § 1 k.p.k.). Przedłużenia w śledztwie mogą łącznie sięgnąć 12 miesięcy (§ 2), a łączny okres do pierwszego wyroku nie może przekroczyć 2 lat (§ 3). Powyżej tych granic areszt przedłuża wyłącznie sąd apelacyjny z przyczyn wymienionych w § 4. Przedłużenie ponad 12 miesięcy nie wchodzi w grę, gdy realnie grożąca kara nie przekroczy 3 lat, a ponad 2 lata, gdy nie przekroczy 5 lat, chyba że oskarżony celowo przewleka postępowanie (§ 4b).

Podstawy prawne

• Art. 40 § 1 pkt 7, art. 249, art. 254, art. 257, art. 258, art. 259, art. 263 k.p.k.
• Postanowienie SN z 27 maja 2026 r., I KK 118/26

Najczęstsze pytania

Co to są negatywne przesłanki tymczasowego aresztowania?

Okoliczności, które wykluczają areszt nawet wtedy, gdy istnieje obawa ucieczki lub matactwa. Wymienia je art. 259 k.p.k.: przewidywanie kary w zawieszeniu lub łagodniejszej, ryzyko, że areszt przekroczy przewidywany wymiar kary (§ 2), zagrożenie karą do roku (§ 3) oraz poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia i wyjątkowo ciężkie skutki dla oskarżonego lub rodziny (§ 1).

Co orzekł Sąd Najwyższy w sprawie I KK 118/26?

W postanowieniu z 27 maja 2026 r. SN przypomniał, że jedną z przesłanek negatywnych aresztu jest przewidywanie, na podstawie okoliczności sprawy, że sąd orzeknie karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem albo łagodniejszą, albo że okres aresztu przekroczy przewidywany wymiar kary bez zawieszenia. Wyjaśnił też zasady wyłączenia sędziego, który brał udział w wydaniu uchylonego orzeczenia (art. 40 § 1 pkt 7 k.p.k.).

Czy surowa kara grożąca za zarzucany czyn wystarczy do aresztu?

Art. 258 § 2 k.p.k. pozwala oprzeć areszt na grożącej surowej karze tylko przy zbrodni lub występku zagrożonym karą, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, albo gdy sąd pierwszej instancji skazał na karę nie niższą niż 3 lata. Poza tymi wypadkami potrzebna jest konkretna obawa ucieczki lub matactwa (art. 258 § 1).

Jak długo może trwać areszt w śledztwie?

Sąd stosuje areszt w postępowaniu przygotowawczym na okres do 3 miesięcy (art. 263 § 1 k.p.k.). Przedłużenia w śledztwie łącznie do 12 miesięcy, a do pierwszego wyroku łącznie do 2 lat (§ 2 i 3). Dalsze przedłużenie może orzec tylko sąd apelacyjny z przyczyn wymienionych w § 4, z ograniczeniami z § 4b.

Co może zrobić obrońca, gdy areszt już zastosowano?

Wnieść zażalenie w terminie 7 dni, w każdym czasie złożyć wniosek o uchylenie lub zmianę aresztu na poręczenie majątkowe, dozór Policji lub zakaz opuszczania kraju (art. 254 k.p.k.), a przy przedłużaniu aresztu wykazywać, że przesłanki z art. 258 osłabły, a te z art. 259 nadal istnieją.